Historia klasztoru w Woli Gułowskiej
Historia sprowadzenia Karmelitów do Woli Gułowskiej, oraz powstania klasztoru i kościoła związana jest z wolą i decyzją Ludwika Krasińskiego, herbu ślepowron, urodzonego w 1609 roku w Ciechanowie, a zmarłego w 1644 roku, Kasztelana Ciechanowskiego oraz dziedzica; Adamowa, Gułowa i Woli Gułowskiej. Kierując się troską o zbawienie i dobro zamieszkałej tutaj ludności – dla - jak to zostało zapisane w akcie fundacyjnym – „większego rozkrzewiania czci Bożej i udzielania pociechy religijnej ludowi, przybywającemu z pobożnością do tego miejsca i szukającemu tam opieki” postanowił sprowadzić zakonników, którzy zapewnią im duchową opiekę i przyczynią się do podniesienia poziomu oświaty. Zamysł został spełniony w dniu 25 października 1633 roku podpisaniem aktu fundacyjnego, oraz sprowadzeniem Braci Zakonu OO Karmelitów z Krakowa. Fundator uposażył nowo powstały konwent 2 tyś złp. i dobrami ziemskimi. Klasztor oficjalnie został erygowany 26 września 1659 roku przez biskupa ordynariusza krakowskiego Andrzeja Trzebickiego.
Pomysł budowy murowanego kościoła w Woli Gułowskiej, na miejscu drewnianej kaplicy, zbudowanej przez Hieronima Rusieckiego na prośbę pobożnej niewiasty z Woli Gułowskiej o imieniu Barbara, sięga czasów z przed oficjalnego erygowania klasztoru do obrad definitorium karmelitów z roku 1642 na którym to zatwierdzono miejsce gułowskie na klasztor, pod warunkiem, że dostojny i wielmożny fundator, wybuduje świątynię. Budowa kościoła rozpoczęła się około 1650 r. i ciągnęła przez ponad sto lat. Uwieńczeniem długo trwających prac inwestycyjno budowlanych była konsekracja, odprawiona przez biskupa sufragana lubelskiego Jana Kantego Lenczewskiego w 1782 roku. Zachowano dla nowo wybudowanego kościoła dawne wezwanie kaplicy drewnianej, Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny.
Do czasu zaborów, Konwent Karmelitów rozwija się dobrze, liczne nadania pozwalają klasztorowi na budowę i rozbudowę kościoła, prowadzenie biblioteki, studium teologii dla duchownych, nowicjatu, (tutaj odbył swój nowicjat o. Mark Jandołowicz późniejszy duchowy przywódca konfederacji barskiej, w literaturze romantycznej obecny pod postacią ks. Marka), oraz szkoły przyklasztornej. Czas zaborów i okres powstań narodowo wyzwoleńczych, to powolny regres klasztornego bytu. Karmelici za zaangażowanie patriotyczne i narodowo-wyzwoleńcze, oraz czynny udział w powstaniu listopadowym i styczniowym płacą wysoką cenę. W 1835 roku wybucha pożar w klasztorze który trawi zabudowania klasztorne. Dzieła zniszczenia klasztoru dopełnia wydanie 8 listopada 1864 roku przez rząd carski ukazu kasacyjnego dla klasztorów w Królestwie Polskim. Podpisanego przez Aleksandra II Romanowa, skutkowało wywózką na sybir, skazywaniem na śmierć wielu duchownych, oraz kastą klasztoru w Woli Gułowskiej. Po wydaniu ukazu kasacyjnego zabudowania klasztorne zostają rozebrane, a cegła z rozebranych budowli wywieziona do pobliskiego Adamowa z której powstaje budynek nazywany potocznie zajazdem. Stojący do dnia dzisiejszego przy placu Śniegockich.
Powstanie parafii w Woli Gułowskiej związane jest represjami spowodowanymi ukazem kasacyjnym, oraz liberalizacją prawa uwłaszczenia chłopów w królestwie polskim, a także staraniami biskupa podlaskiego Beniamina Szymańskiego, chcącego uchronić kościół przed dewastacją i losem jaki był udziałem klasztoru. Biskup zaproponował ówczesnej władzy aby na dobrach klasztornych utworzyć parafię dla wygody miejscowej ludności. Pięcioletnie starania zostały uwieńczone powodzeniem bo w dniu 11 kwietnia 1869 roku władze carskie zgodziły się na utworzenie parafii w Woli Gułowskiej, która przyjęła nazwę od wezwania kościoła; Nawiedzenia NMP. Po uzyskaniu zgody na powstanie parafii, aby zapewnić mieszkanie duchowieństwu diecezjalnemu – bo klasztor został rozebrany - od strony zachodniej kościoła wybudowano plebanię, która łącznikiem została połączony z budynkiem kościoła. Nowo wybudowany budynek był przeznaczonym na mieszkanie dla duchownych diecezjalnych, którzy od tego momentu zajmowali się prowadzeniem parafii i zarządzaniem dobrami materialnymi pozyskanymi z kasaty klasztoru.
Oficjalny powrót ojców karmelitów po 60 latach nieobecności nastąpił po wydaniu dekretu przez biskupa podlaskiego Henryka Przeździecki z dnia 14 stycznia 1924 roku w którym przekazuje „Czcigodnemu Zakonowi Braci Najśw. Marji Panny z Góry Karmelu” wszystkie dobra materialne wraz z Parafią Nawiedzenia NMP w Woli Gułowskiej. W ten sposób zadekretowano, iż ponowne personalne zainstalowanie zakonników w tym miejscu do obsługi kościoła, daje gwarancję, że dobra te stanowią własność klasztoru. Dekret nie pozostawiał w tej kwestii żadnych wątpliwości: „Wzywamy więc Wielebnych Ojców, a by oddany im w ten sposób kościół, budynki gospodarcze, majątek beneficjalny objęli i w pokoju posiadali i protokół objęcia sporządzili”1. Oficjalne, ponowne objęcie, XVII-wiecznej fundacji przez Ojców Karmelitów nastąpiło w dniu 27 kwietnia 1924 r. Przed uroczystą sumą dekret pasterza diecezji odczytał ks. prałat Glinka – dziekan (ówczesnego) dekanatu kockiego. Mszę św. przed cudownym Obrazem Matki Bożej odprawił pierwszy przeor wskrzeszonego klasztoru o. Rajmund Goląka, a kazanie wygłosił prowincjał o. Teodor Bajorek. Proboszcz adamowski ks. Józef Gozdalski pożegnał ostatniego z proboszczów gułowsko-wolskich ks. Leona Kalinowskiego. Kolejnymi przeorami klasztoru i proboszczami parafii byli: o. Gabriel Wielgus (1930-1933) i o. Apolinary Roman (od 1933 r.). Po powrocie karmelitów do Woli Gułowskiej zakonnicy szybko przystępują do działania: remontują dach i malują elewację kościoła, oraz powiększają i ulepszają gospodarstwo rolne. Rozbudowują stajnię i stodołę, tworzą sad i pasiekę, oraz budują stawy rybne na miejscu dawnych wyrobisk gliny pobieranej na budowę kościoła i klasztoru.
Wybuch drugiej wojny światowej, oraz ostatnia bitwa obronna kampanii wrześniowej, pod dowództwem gen. Kleeberga, która rozegrała się na terenie budynku kościelnego i w jego otoczeniu, przyczyniając się do dewastacji wnętrza kościoła. Obraz Matki Bożej został uszkodzony, oraz organy i balustrada na chórze, uszkodzony został również dach, wieże i elewacja. Po zakończeniu drugiej wojny światowej i oddaniu Polski w strefę wpływów rosyjskich, konfiskata majątku, nie sprzyjające działania ekonomiczno-polityczne władzy ludowej, odebranie klasztorom osobowości prawnej, brak środków, problemy personalne wewnątrz zakonu, oraz zacierania śladów prawdy historycznej dotyczącej własności i roli jaką odegrał klasztor dla zachowania kultury i tożsamości narodowej polaków z tego terenu. Odcisnęły swoje negatywne piętno na klasztorze i kościele przyczyniając się do regresu obiektu i jego otoczenia.
W dniu 17 lutego 1979 roku Zespół Klasztorny Ojców Karmelitów w Woli Gułowskiej został wpisany do rejestru zabytków pod numerem; A/578: znak KL.IV-7/13/72 jako przykład barokowego zespołu architektonicznego w którym rolę efektownej dominanty odgrywa dwuwieżowa fasada kościoła zrealizowana w konwencji dojrzałego barku operującego formami malowniczymi i światłocieniowymi.
Koronacja obrazu Matki Bożej Gułowskiej i nadanie tytułu sanktuarium Matki Bożej Patronki Żołnierzy Września staraniem biskupa siedleckiego Jana Mazura oraz Ojca Leonarda Franciszka Śliwy i ojca Tadeusza Stuleblaka odbyła się 5 września 1982 roku. Obraz został ukoronowany koronami papieskimi przez prymasa Polski arcybiskupa Józefa Glempa, z udziałem Generała Zakonu ojca Benitius Egberink, oraz Generała Ojców Paulinów Józefa Płatek. Powstanie Sanktuarium w Woli Gułowskiej, zrzucenie jarzma władzy ludowej w 1989 roku, oraz powolne odzyskanie praw wynikających z posiadania osobowości prawnej przez klasztory zapoczątkowało nowy rozdział w historii działalności Klasztoru Karmelitów w Woli Gułowskiej.1 Archiwum Prowincji Karmelitów w Krakowie (dalej cyt. APKK), Teczka: Wola Gułowska, Akta różne, sygn. AKKr 640, s. 20-24.
