Projekt rewaloryzacji otoczenie Zespołu Klasztornego OO. Karmelitów w Woli Gułowskiej
W związku z potrzebą uporządkowania i rewitalizacji otoczenia Zespołu Klasztornego, dostosowania obiektu do aktualnych wymogów oraz potrzeb konwentu, a także podniesienia walorów kulturowych i przyrodniczych zespołu, w latach 2022–2025 opracowano koncepcję rewaloryzacji otoczenia klasztoru. Projekt przewiduje kompleks działań zmierzających do przywrócenia utraconych wartości historycznych obiektu, poprawy estetyki otoczenia oraz wzmocnienia funkcji przyrodniczych terenu (w tym zwiększenia bioróżnorodności).
Realizację projektu rewaloryzacji podzielono na etapy obejmujące przestrzenie o zróżnicowanym sposobie zagospodarowania i funkcji, takie jak: cmentarz przykościelny ze starodrzewem oraz otoczenie klasztoru, plac przed bazyliką, wirydarz klasztorny, teren przed Domem Dialogu z figurą Najświętszej Maryi Panny, teren sadu, ogrodu warzywnego, plac parkingowy oraz tereny rekreacyjne nad stawami.
W ramach prowadzonych prac wykonano szczegółową inwentaryzację zieleni wokół klasztoru. Na jej podstawie w 2022 r. rozpoczęto realizację 1 etapu projektu. Uporządkowano teren cmentarza przykościelnego oraz przeprowadzono niezbędne zabiegi pielęgnacyjne drzewostanu. Uporządkowano również otoczenie zabudowań klasztornych oraz tereny dawnych ogrodów użytkowych, gdzie – nawiązując do wielowiekowej tradycji klasztoru i historii tego miejsca – założono „Sad Odmian Starych i Tradycyjnych”. Posadzono w nim liczne odmiany jabłoni, grusz, czereśni, wiśni, śliw, moreli, brzoskwiń, pigwy oraz orzechów. Wzdłuż zachodniej granicy sadu utworzono również rabatę owocową z krzewami porzeczek, agrestu, malin i jeżyn.
Zgodnie z koncepcją zagospodarowania otoczenia zespołu klasztornego sad ma pełnić nie tylko funkcję użytkową, w tym stanowić pożytek dla pszczół, lecz także funkcję kolekcji pomologicznej, gromadzącej stare i tradycyjne odmiany drzew owocowych, oraz przestrzeni rekreacyjnej przeznaczonej do organizacji wydarzeń okolicznościowych. W tym celu planuje się wyposażenie tego terenu m.in. w tablice informacyjne oraz stoły piknikowe z siedziskami.
Wzdłuż północnej granicy sadu, przy ogrodzeniu, posadzono szpaler lip drobnolistnych, który pełni funkcję osłony przeciwwiatrowej, oddziela sad od przyległych łąk i pól uprawnych oraz stanowi cenny pożytek dla pszczół. W jego sąsiedztwie założono również niewielką Pasiekę im. o. Bernarda Paciorka.
Pasieka powstała z inicjatywy Uniwersytetu Ludowego w Adamowie w 2022 r. Dzięki wsparciu Programu Wspierania Rozwoju Uniwersytetów Ludowych zakupiono pięć uli oraz pięć rojów pszczół. W 2024 r. pasieka została rozbudowana. W obrębie części użytkowej planowane jest również założenie tradycyjnego ogrodu warzywnego.
Równolegle z pracami nad tworzeniem klasztornego sadu przystąpiono do porządkowania bezpośredniego otoczenia kościoła i klasztoru. W celu przywrócenia historycznego charakteru cmentarza przykościelnego oraz terenu przed kościołem przeprowadzono zabiegi pielęgnacyjne starodrzewu, a także usunięto część przypadkowych nasadzeń, w tym nadmiernie zagęszczone drzewa i krzewy. Dokonano również pozytywnej selekcji młodych drzew rosnących na terenie cmentarza przykościelnego (parku), pozostawiając przede wszystkim gatunki rodzime i tradycyjnie występujące w tego typu założeniach oraz egzemplarze rosnące w odpowiednich odległościach, zapewniających im prawidłowy i niezakłócony rozwój.
Zgodnie z rodzimą tradycją kształtowania otoczenia miejsc kultu wzdłuż ogrodzenia cmentarza zaprojektowano szpaler lip drobnolistnych. Wprowadzono również nasadzenia uzupełniające drzew na terenie parku, natomiast wzdłuż Drogi Krzyżowej posadzono krzewy róż.
Zaproponowano również zmianę nawierzchni dróg parkowych oraz drogi procesyjnej na nawierzchnię przepuszczalną. W celu podniesienia walorów estetycznych otoczenia kościoła i klasztoru, a także zwiększenia izolacji budynku klasztornego, zaprojektowano nowe nasadzenia krzewów kwitnących i zimozielonych, takich jak: cis pospolity, jaśminowiec wonny, lilak perski i lilak turecki oraz róże w różnych odmianach.
Zgodnie z koncepcją zagospodarowania teren przed kościołem zostanie przekształcony w reprezentacyjny plac. Utwardzona przestrzeń przed wejściem do świątyni będzie pełnić nie tylko funkcję komunikacyjną, lecz również stanie się miejscem organizacji uroczystości religijnych i patriotycznych. Plac zostanie wyposażony w ławki, kosze na odpady oraz maszt przeznaczony do eksponowania flag państwowych i kościelnych. Nawierzchnię wykonano z płyt i kostki granitowej. Jej podział oraz promienisty układ ornamentów oparto na klasycznej zasadzie proporcji, zwanej „złotym podziałem”. Dodatkowym elementem kompozycji będzie emblemat z kostki granitowej o odmiennej barwie, przedstawiający herb Zakonu Karmelitów. Jednym z podstawowych założeń projektowych jest również lepsza ekspozycja barokowej fasady bazyliki poprzez uporządkowanie i otwarcie jej przedpola.
W celu podniesienia walorów estetycznych, historycznych i przyrodniczych terenu, a także zwiększenia jego atrakcyjności turystycznej, zaproponowano przywrócenie tradycyjnej formy zagospodarowania klasztornego wirydarza. Ze względu na półotwarty charakter wirydarza w Woli Gułowskiej jego północną granicę stanowić będzie żywopłot z cisu z wyciętym przejściem i drewnianą furtą, domykający kompozycję ogrodu.
Centralnym elementem wirydarza pozostanie istniejąca studnia z dekoracyjną żeliwną pompą. Przestrzeń ogrodu zostanie podzielona na cztery podłużne kwatery wyznaczające układ rabat kwiatowych. Projekt przewiduje obwiedzenie każdej z nich niskim żywopłotem z bukszpanu. Wnętrza rabat zostaną obsadzone tradycyjnymi gatunkami krzewów, kwiatów i roślin zielarskich. Dobór roślin oparto przede wszystkim na gatunkach o bogatej symbolice chrześcijańskiej oraz od wieków uprawianych w ogrodach klasztornych. Zaproponowano m.in. różę stulistną i damasceńską, lilię białą, kosaćca bródkowego, orlika zwyczajnego, piwonię lekarską, tojad mocny, konwalię majową, fiołka wonnego, pierwiosnka lekarskiego, barwinka pospolitego, poziomkę pospolitą, rutę zwyczajną, bylicę boże drzewko, melisę lekarską, miętę pieprzową oraz lebiodkę pospolitą. Wzdłuż wewnętrznych ścian wirydarza planuje się ustawienie ławek przeznaczonych do wypoczynku i kontemplacji. Ogród będzie również pełnił ważną funkcję przyrodniczą, wspierając zachowanie i rozwój lokalnej bioróżnorodności.
W ramach koncepcji zagospodarowania opracowano również projekt aranżacji otoczenia figury Najświętszej Maryi Panny Niepokalanej, ustawionej na cokole z kamieni polnych. Figura zajmuje centralne miejsce placu położonego pomiędzy budynkiem kaplicy, tzw. „Hilarówki”, a nowo powstającym Domem Dialogu. Teren został podzielony układem alejek na cztery zbliżone powierzchniowo kwatery. Usytuowana na okrągłym placyku, w miejscu przecięcia głównych ciągów komunikacyjnych, figura została zaakcentowana półkolistą pergolą (eksedrą) wspartą na drewnianych słupach. Jej otoczenie stanowi rabata kwiatowa prezentująca zbiór roślin o symbolice maryjnej. Pergola będzie jednocześnie pełnić funkcję podpory dla rosnącej w tym miejscu winorośli. Centralny punkt każdej z czterech trawiastych kwater podkreślony zostanie formowanym krzewem cisu.
Po wschodniej stronie kościoła zaprojektowano okazjonalny plac parkingowy, przeznaczony do wykorzystania podczas większych uroczystości i wydarzeń. Plac zostanie oddzielony od drogi dojazdowej oraz bezpośredniego otoczenia świątyni drewnianym trejażem. W jego konstrukcji przewidziano nisze, w których umieszczone zostaną figury świętych, pierwotnie usytuowane przed kościołem. Trejaż będzie jednocześnie pełnił funkcję podpory dla roślin pnących. Nawiązując do historii miejsca oraz działalności o. Bernarda Paciorka, wzdłuż zachodniego odcinka ogrodzenia planuje się posadzenie szpaleru drzew morwowych.
Koncepcja rewaloryzacji otoczenia zespołu klasztornego obejmuje również restaurację klasztornych stawów. Obecnie trwają prace polegające na ich oczyszczeniu, pogłębieniu oraz przywróceniu pierwotnego kształtu. Ze względu na ograniczenia wynikające z obecnych warunków gospodarki wodnej dawny staw wschodni oraz staw środkowy zostaną odtworzone jako jeden zbiornik wodny, zgodnie z aktualnym układem hydrologicznym.
W celu organizacji uroczystości plenerowych nad stawami przewidziano budowę nowego ołtarza polowego, który będzie pełnił również funkcję sceny. Teren pomiędzy stawami a sadem pozostanie otwartą przestrzenią rekreacyjną, przeznaczoną do wypoczynku oraz organizacji wydarzeń plenerowych.
Proces rewaloryzacji otoczenia zespołu klasztornego w Woli Gułowskiej ukierunkowany jest na przywrócenie ładu przestrzennego, poprawę estetyki miejsca oraz dostosowanie jego funkcji do współczesnych potrzeb wspólnoty klasztornej i wiernych. Założenia projektowe obejmują nie tylko działania konserwatorskie i porządkowe, lecz także inicjatywy służące ochronie cennego dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego oraz popularyzacji historii i tradycji regionu. Rewaloryzacja otoczenia zespołu klasztornego ma również sprzyjać budowaniu lokalnej tożsamości, wzmacnianiu integracji i zaangażowania społeczności lokalnej, upowszechnianiu tradycyjnych praktyk ogrodniczych oraz kształtowaniu postaw proekologicznych.
